YAZARLARIMIZ
BAYDD

Önceki Yazısı<< 574. YAZISI >>Sonraki Yazısı

Hikmet Adem

HİKMET ADEM

 

          

İSLAMİ İLİMLERDE DELİLLER, HÜKÜMLER VE METODLAR
(IV)

Burhan Çeşitleri
1)- Burhan-ı Limmi
Bu tefekkür tarzına mantıkî kıyas adı da verilir. Limmî: Niçin manasında olup bir şeyi illetiyle ifade eden demektir. Hükmün illetini beyan ettiği için bu adı almıştır. Taş niçin tartılabilir? Çünkü her cisim tartılabilir de ondan, gibi.Bir başka ifade ile bu nevi burhanda müessirden esere, illetten malüle veya sebepten sonuca ulaşmak olduğu için buna “limmi= niçinli” denilmiştir. Mesela: Geceleyin ateş yandığını gördüğümüzde müessir (ateş) den esere (dumana) ve illetten ma’lüle veya sebepten sonuca giderek ( karanlıkta dumanı görmediğimiz halde)  mutlaka, duman vardır, deriz.  Peki, niçin dumanın çıktığına hükmederiz? Çünkü ateş olmayan yerden duman tütmez veya başka bir ifade ile: Duman, ateşin lazımıdır.
2)-Burhân-i innî
İnnî: Tahkik ve sübût mânâsına gelen demektir. Hükmün hâricde sübûtunu gösterdiğinden bu adı almıştır. Çünkü bu kıyas, bir şeyi maddi eseriyle ispat eder. Dolayısıyla eserden müessire, malülden illete ve sonuçtan sebebe ulaşılır. Kâinat ve içindeki nizam-intizamdan Halik Teâlâ’nın var ve bir olduğuna; Dumandan ateşe; parmak izinden hırsıza gitmek gibi.

I)-Aklî delîl
Bütün mukaddimeleri akla müstenid olan delildir: Meselâ, âlem değişkendir, her değişken hadistir, gibi. Öyle ise sonucu da akli olur: Âlem hadistir. Akli delil kat’i ve zanni olmak üzere iki kısma ayrılır:
a)- Kat’i-akli delil =Yakîniyyât
 Yakın, lügatte şüphesiz, kesin, gerçek (bilgi) demektir. İstılahta «vakıa mutabık olmak şartiyle sabit ve kesin i'tikad» diye ta'rîf edilir. Yakîn bilgi, akl-i selîm için hiç bir şüpheye mahal bırakmayan bilgidir. Yakînî tasdik ifade eden kaziyelere yakînîyyât denir ki altıdır:
1) Evveliyat
 Aklın hiçbir vasıtaya veya bir delile başvurmadan doğrudan kabul ettiği hususlardır. Yani kendisine yönelmesiyle hemen ilk nazarda hâsıl olan bilgilerdir. Bir ikinin yarısıdır; kül, cüz'ünden büyüktür gibi. Buna Bedîhiyyât ( apaçık ortada bilgiler) dahi denir.
2) Fıtrîyyât
 Aklın çok basit bir kıyas ile vardığı hükümdür. Veya İsagoci’deki adıyla: Kazaya kıyasatüha maaha = Kıyasları beraberlerinde bulunan hükümlerdir. «Dört sayısı çifttir» gibi. Akıl dört ve çift mefhumlarını düşünerek hemen hükme varabilir.
Bu iki delilin aksini düşünmek çelişkidir. O yüzden bunların hükümlerine bedaheti akliye denir ki aklen açık ve seçik bir şekilde ortadadırlar. Aşağıdaki dört kısımdan varılan sonuçlara ise bedahet-i hariciye denir.
3)-Müşahedat
Duyularla elde edilen bilgilerdir. Şayet bunlar beş duyu ile bilinirse hissiyat adı verilir. Ateş yakıcıdır gibi. İç duyularla fark edilirse vicdaniyat denir. Acıkmak ve susamak gibi.
4) Mücerrabat
Mükerrer tecrübe ve deneylerle elde edilen ilimdir. Sert bir cisimle dövmek ağrı vericidir, Şarap insanı sarhoş eder, Hint yağı içmek ishal eder hükmü gibi. Ancak bu, insanın şahsi tecrübesi ile olursa buraya girer. Başkalarının tecrübesini naklederse işbu hüküm mütevatirat olur.
5) Mütevâtirat
 Yalan söyleme ihtimali mündefi bulunan kalabalığın verdiği veya farklı kişilerden defalarca işittiğimiz vakıa mutabık haberlerdir. Tarihi şahsiyetler ve milletler ile uzak ülkeler gibi.
6) Hadsiyat
  Basit bir sezgi ile hemen neticeye varma yolu, mukaddimelerden neticelere sür'atle intikal veya mukaddimelerle neticelerin aynı anda zihne gelişi demektir: Ay'ın aydınlığı güneştendir, bulutun çıkması yağmurun yağacağını gösterir, kâinatta müşahede edilen nizam, yaratıcısının muazzam ilmini gösterir. (İsagoci, s.15; Klasik Mantığa Giriş, s. 209-211)
  b)- Zannî–akli delil
Zann:İki husustan birini diğerine —kesin olmamak şartıyla— tercih etmektir. Tercih edilen tarafın taşıdığı ihtimal yüzde ellinin üstündedir.  Yüzde yüze doğru ilerledikçe zann kuvvetlenir. (Tehânevî, age, ez-zann maddesi.)

Binaen aleyh medlülünden (bildirdiği şeyden) muhalif ihtimalleri izâle edemiyen delile de, zannîyyat denir.
Balkıca

Döviz
©COPYRIGHT BY MURAT TAKIM BAYDD Başlık küçük alt
DUYURU 18!
2016-2017 eğitim yılında burs almaya hak kazanan ve tek seferlik yardım hakkı kazanan öğrenciler belirlenmiştir. Öğrenciler durumlarını aşağıdaki linkten T.C. Kimlik Numaraları ile veya Öğrenci Numaraları ile sorgulayabilirler. Burs ve yardım verilmesinde katkısı olan herkese yapmış olduğu katkılardan ve emeklerinden dolayı teşekkürlerimizi sunarız.
SONUÇ SORGULAMAK İÇİN TIKLAYINIZ...